Opsežna analiza: Kako duhanski dim utiče na naše tijelo?

Članak poslednji put ažuriran November 14, 2021
Author: Portal Svet Zdravlja
Štetnost duvanskog dima na naše telo
Foto: Shutterstock

I prije COVIDA smo bili izloženi velikoj pandemiji u cijelom svijetu, a to je duhanski dim. Bilo kao aktivni pušači, bilo kao pasivni svi smo svakodnevno bili izloženi duhanskom dimu, nikotinu i svim ostalim štetnim supstancama iz cigareta.

Prosječni pušač potroši kutiju cigareta dnevno, iako su te kutije izljepljene fotografijama i sloganima koji pokazuju fatalnu štetnost pušenja. Međutim, to kao da nema nikakav efekat na pušače, i kao da ne dopire do njihove svijesti.

Stav prema duhanu se kroz historiju stalno mijenjao, od toga da je bio tretiran kao lijek, preko toga da se pušenje zakonski kažnjavalo pa do stanja danas kada je to sasvim normalno i socijalno prihvatljivo ponašanje uprkos enormnoj štetnosti koja je  dokazana u svim istraživanjima i studijama.

Prema podacima Svjetske zdravstvene organizacije(SZO-WHO) svake 8.sekunde umre jedna osoba od posljedica uticaja duhanskog dima, tj. oko 6 milona ljudi godišnje u cijelom svijetu.

Podaci iz 2019.god. govore da je broj pušača opao za oko 60 miliona u odnosu na 2006.godinu, tako da sad iznosi oko 1,3milijarde.

Štetni efekti duvanskog dima po zdravlje
Foto: Shutterstock

Zabrinjavajući podatak Svjetske zdravstvene organizacije je i taj da je čak 43 miliona djece u svijetu koristilo duhan u 2018.godini.

Iako se bilježi pad broja pušača zadnjih godina a predviđanja su još optimističnija za narednih desetak godina nakon implementacije mnogih programa za smanjenje procenta pušača, podaci su i dalje ispod očekivanih.

Statistika odraslih pušača je pokazala da je čak 78% njih probalo svoju prvu cigaretu do 18. godine, a 94% do 21. godine.

Važni faktori koje dovode do konzumacije duhana u ranim godinama života jesu: prijatelji koji puše, roditelji koji puše, prisustvo nekih mentalnih problema, impulsivnost kao crta ličnosti i niži socijalno-ekonomski status.

Kao motivaciju za održavanje nikotinske zavisnosti pušači navode potrebu za opuštanjem, relaksacijom, povećavanje koncentracije, smanjenje težine i potrebu da se uklope u svoje socijalno okruženje.

Društvo, porodica, škola nas uče od malih nogu koliko je pušenje štetno. Svi smo upućeni u efekte pušenja na naše tijelo, svi smo upućeni u cijeli niz hroničnih bolesti koje duhan izaziva, a simptomi koji se događaju u našem organizmu su daleko brojniji.

Mozak čak poslije samo jedne cigarete osjeća apstinenciju, krvni pritisak se povećava, sinusi se začepe a želudac prožme žarenje. Zato svaki pušač treba da se zapita u kakvom stanju je tek njegovo tijelo i njegov organizam poslije mjeseci, godina ili decenija pušenja, ako takav učinak ima samo jedna cigareta?

Dim cigarete sadrži preko 7000 hemijskih supstanci, od kojih cak 70 dokazano izazivaju rak.

Tri su glavne skupine štetnih supstanci duhanskog dima:

  • ugljen monoksid (CO),
  • nikotin
  • katran.

Iz duhana se udiše nikotin koji je u stvari pesticid, katran je supstanca sa površinskih slojeva puteva, ugljen monoksid je izduvni gas iz automobila, aceton je rastvarač boja, amonijak sredstvo za čišćenje, arsenik sredstvo za uništavanje insekata itd.

Ove hemikalije se unose u pluća a odatle putem krvotoka raznose po cijelom tijelu, dopirući do svakog sistema organa i svake ćelije u našem organizmu, vezujući se za hemoglobin i sprečavajući ćelije da prenose kiseonik kako bi inace trebale.

Hemijske materije u dimu istovremeno oštećuju gene koji kontrolišu rast ćelija, izazivajući njihov nenormalan rast i reprodukciju i oslabljuju imuni sistem. Duhanski dim sadrži i radioaktivne elemente kao što su olovo i polonijum i teške metale koji se u plućima vezuju za katran gdje se skupljaju i talože izazivajući kancoregene promjene.

Pušači se usljed djelovanja svih ovih otrovnih hemijskih materija suočavaju sa raznim bolestima znatno češče nego nepušači.

Tako npr. pušači su čak i četiri put češće pogodjeni koronarnom bolešću, moždanom udaru takodje, hroničnom opstrukcijom pluća skoro 13 puta a kancerom čak 25 put više.

Pušenje ne samo da izaziva mnoštvo bolesti već utiče i na radnu sposobnost osobe, ljudi češće odsustvuju sa posla usljed zdrastvenih problema a povećani su i troškovi lječenja i rehabilitacije.

Pušenje je najopsežnije dokumentovani uzrok bolesti ikad istražen u historiji biomedicinskih istraživanja. Hemijska zavisnost o nikotinu snažnija je od alkoholizma ili heroinske zavisnosti. Istraživači zavisnosti izvještavaju da je nikotin možda najsavršenije dizajnirana supstanca zavisnosti.

Svi pušači pokazuju znakove fizičke i psihološke zavisnosti od nikotina. MRI nalazi pušača pokazuju znatno manje „sive materije“ u mozgu.

Gubitak sive supstance proporcionalan je broju godina pušenja. Dugotrajna upotreba nikotina smanjuje broj moždanih neurona, povećava znakove ćelijske smrti u moždanom tkivu, oštećuje radnu memoriju, i smanjuje broj veza između neurona od 100 do 300%.

REKLAMA



Uticaj duhanskog dima na ćelije tijela

Svako izlaganje duhanskom dimu, čak i povremeno pušenje ili izlaganje pasivnom dimu, uzrokuje trenutnu štetu tijelu. Ta šteta može dovesti do ozbiljne bolesti ili smrti. Hemikalije u duhanskom dimu uzrokuju upalu i oštećenje ćelija.

Čak i kratkotrajna i djelimična izloženost duhanskom dimu odmah oštećuje ćelije i izaziva upalu tkiva, a ponovljena izloženost slabi sposobnost ljudskog tijela da popravi štetu.

Studija koju je uradio Alexandrov sa saradnicima je pružila malo sveobuhvatniju i jasniju sliku o razornom uticaju pušenja na ćelije našeg organizma. Ljudi koji puše kutiju dnevno (20 cigareta) tokom godine razvijaju sledeće mutacije svake godine:

  • 150 mutacija u svakoj plućnoj ćeliji
  • 97 u svakoj ćeliji grkljana
  • 23 u svakoj ćeliji usta
  • 18 u svakoj ćeliji mjehura
  • šest u svakoj ćeliji jetre.

Svaka mutacija sama po sebi ne predstavlja nužnu opasnost i rizik za nastanak malignih bolesti, jer većina mutacija je relativno bezopasna. Međutim, što je više mutacija, to je veći rizik da se akumulirane mutacije pojave u ključnim genima koji ćelije pretvaraju u kancer.

Štetni efekti pušenja na krvne sudove

Štetni efekti pušenja na krvne sudove
Foto: Shutterstock

Dve hemikalije duhanskog dima, nikotin i ugljen monoksid, posebno ometaju kardiovaskularni sistem da pravilno funkcioniše. Izloženost nikotinu i ugljen monoksidu mijenja srce i krvne sudove na načine koji povećavaju rizik od srčanih i kardiovaskularnih bolesti.

Nikotin uzrokuje sužavanje krvnih žila, što ograničava količinu krvi koja teče kroz tijelo. Vremenom konstantno sužavanje rezultira krutim žilama koje su ukočene i manje elastične.

Sužene krvne sudove smanjuju količinu kiseonika i hranjivih sastojaka koje ćelije primaju. Da bi organizam zadovoljio potrebu za više kiseonika, puls se povećava.

Ugljen monoksid djeluje tako što se vezuje za hemoglobin, čija je funkcija prenos kiseonika. Kad se ugljen monoksid veže za hemoglobin, kiseonik se ne može vezati a to smanjuje količinu kiseonika koji se isporučuje ćelijama.

Ova situacija dovodi do povećanja srca kako bi se tijelu osiguralo više kiseonika i kako bi se pumpalo više krvi u tijelu.

Povećani broj otkucaja srca, povećano srce i kruće i manje elastične krvne sudove otežavaju pumpanje krvi i pružaju tijelu potrebni kiseonik i hranjive supstance.

Te promjene u strukturi i funkciji krvnih žila i srca povećavaju rizik od visokog krvnog pritiska i kardiovaskularnih bolesti. Izloženost pasivnom dimu može imati iste učinke na srce i krvne sudove.

Arteroskleroza, ishemijska bolest srca, bolest perifernih arterija su samo neke bolesti i posljedice pušenja koje u kombinaciji sa drugim faktorima kao što je holesterol, visok krvni pritisak, ili prekomjerna tjelesna težina mogu imati tragičan kraj.

Zbog prekida arterijske opskrbe srca krvlju nastaje nekroza tj. propadanje srčanog mišića što uzrokuje srčani infarkt ili infarkt miokarda.

Štetnost duhanskog dima na respiratorni sistem

Respiratorni sistem se proteže od nosa i gornjeg disajnog puta do alveolarne površine pluća, gdje dolazi do izmjene gasova. Udisani duhanski dim kreće iz usta kroz gornji disajni put, na kraju dospevajući u alveole.

Kako se dim dublje kreće u disajni sistem, topiviji plinovi se absorbuju i čestice se talože u disajnim putevima i alveolama. U gornjim disajnim putevima dolazi do gubitka trepetljika i hipertrofije sluznice.

U perifernim disajnim putevima javljaju se upale, promjene epitela, fibroza i povećano lučenje sekreta, a alveole se uništavaju gubitkom površine uslijed izmjene plinova.

Pored vidljivih oštećenja, povećane su koncentracije antitijela imunoglobulin M i imunoglobulin E (markeri senzibilizacije), što pokazuje da su uključeni alergijski procesi.

Duhanski dim proizvodi prepoznatljive simptome koji uključuju: produktivan i uporan kašalj, redovne infekcije grudnog koša koje zahtjevaju antibiotike i kratkoća daha tokom fizičkih aktivnosti.

Bolesti disajnog sistema koje se povezuju sa upotrebom cigareta jesu hronična opstruktivna bolest pluća, upala pluća, rak pluća, emfizem, bronhitis itd.

Zadnjih decenija su postignuti veliki pomaci u našem razumjevanju kako pušenje uzrokuje ove bolesti. Istraživanja su olakšane metodama koje direktno procjenjuju promjene na plućima, i pokazala su da je čak 70%-80% umrlih osoba zbog ostruktivnih bolesti pluća bili pušači.

 

Pasivno pušenje takođe može dovesti do bolesti respiratornih organa. Dokazano je da nepušač dobija istu količinu dima i štetnih hemikalija kao da je popušio jednu cigaretu ako se pored njega zapale 4 cigarete.

Dim cigarete ostaje u vazduhu 8 sati, a ovo bi posebno trebali znati roditelji koji imaju malu djecu i djecu sa respiratornim problemima.

Istraživanja takođe pokazuju da duhanski dim koji se zadržava u prostoriji može oštetiti DNK ćelija i da čestice koje se talože iz duhanskog dima mogu formirati više kancerogenih jedinjena koja se mogu udahnuti zajedno sa ostalom kućnom prašinom.  Iz ovih razloga je važno ukloniti ne samo mirise izazvane dimom cigareta, već i čestice.

Možda će Vaš interesovati:

Kako odabrati kvalitetan prečišćivač vazduha za duhanski dim?

Probavni sistem

Udisanje dima odgovorno je za promjene na svim dijelovima tijela, uključujući i probavni sistem. Ova činjenica može imati ozbiljne posljedice na zdravlje jer probavni sistem hranu pretvara u hranjive sastojke koje tijelo treba za život, a pušenje utiče na njegovu sposobnost ispravnog funkcionisanja.

Pušenje ne samo da može povećati rizik od raka u bilo kojem organu probavnog sistema, već zbog reakcije tijela na iritanse koje duhan sadrži, pušenje može dovesti i do nastanka sljedećih bolesti:

  • gorušica
  • gastroezofagealna refluksna bolest (GERB)
  • bolesti jetre
  • peptični čir
  • polipi
  • kamenje u žuč
  • pankreatitis itd.

Pušenje dovodi do povećne proizvodnje pepsina koji mogu oštetiti sluznicu želuca i može uticati na protok krvi u sluznici probavnog sistema što inhibira zarastanje.

Posljedice duhanskog dima po nervni sistem

Stepen morbiditeta i broj smrtnih slučajeva od pušenja posljedica je otrovnih i kancerogenih supstanci unesenih tokom udisanja duhanskog dima.

Nikotin je aktivni sastojak u razvoju zavisnosti i supstanca odgovorna za učinke na centralni nervni sistem. Nikotin se vezuje za nervne ćelije u mozgu u samo 3 udisaja dima.

Ćelije mozga i centralnog nervnog sistema imaju na svojim površinama posebne proteinske receptore za koje se nikotin veže. Kada se molekul nikotin veže za nikotinski receptor, receptor dovodi do toga da neuron prenosi nervni impuls na različite ciljne organe i tkiva.

Ovaj proces stimuliše oslobađanje neurotransmitera (hemijskih prenosioca) koji proizvode fiziološke i psihološke efekte nikotina. Nikotin djeluje spajanjem na podskupinu receptora koji vežu neurotransmiter, acetilholin.

U zavisnosti od dijela mozga, neuron ove izmjenjene hemikalije, acetilholin i noradrenalin, dostavlja od mozga do mišića kontrolišući osnovne funkcije poput nivoa energije, otkucaja srca, i disanja. Djeluje kao „saobraćajni policajac“ nadgledajući protok informacija i igra ulogu u učenju i pamćenju.

Nikotin uzrokuje oslobađanje dopamina u roku od 10 sekundi nakon samo jednog dima a istovremeno isključuje protok hemikalije koja je određena za čišćenje dopamina nakon oslobođanja što omogućava dopaminu da se zadržava duže u moždanim ćelijama.

Čak i male količine nikotina utiču na nadbubrežne žlijezde koje luče adrenalin i kortizol. Kortizol je hormon odgovora na stres koji pokreće odgovor „borba ili bijeg“ koji isključuje imunološki sistem i uzrokuje promjene u električnoj aktivnosti mozga.

Promjene u mozgu uzrokovane nikotinom dugotrajne su i ostaju u moždanom tkivu i ventralnom srednjem mozgu dugo nakon što pušač prestane konzumirati nikotin. Ovaj ostatak nikotina dovodi do lakog recidiva.

Uticaj pušenja na nervni sistem se ogleda kao:

  • tremor,
  • nesanica,
  • nemir,
  • razdražljivost,
  • usporen prenos podražaja,
  • pad koncentracije i radne sposobnosti,
  • smanjenje pamćenja i sl.

Negativni uticaj duhanskog dima na koštano-mišični sistem

Svi nekako pušenje povezujemo sa negativnim uticajem na pluća, ali malo ko je svjestan toga da može štetiti i  kostima i mišićima. Studija iz 2013. godine izložila je neke od primarnih rizika i ishoda koji povezuju pušenje sa poremećajima kičme i mišića.

Pušenje utiče na kosti, čini ih slabijima, dok mišićima treba duže da se oporave, što na kraju usporava proces ozdravljenja tijela. Unosom duhanskog dima se povećava sklonost razvoja  bolesti kostiju i krvnih žila, kao i mišićnih i hroničnih upala tetiva.

Studije su pokazale da pušenje smanjuje dotok krvi do kosti, baš kao što to čini i mnogim drugim tjelesnim tkivima. Nikotin u cigaretama usporava proizvodnju ćelija koje formiraju kosti tako da dovode do manje gustine kostiju.

Pušenje smanjuje apsorpciju kalcijuma iz prehrane a znamo da je kalcijum neophodan za mineralizaciju kostiju. Manjak minerala kostiju dovodi do krhkih kostiju  što je poznato kao osteoporoza.

Gubitak sadržaja minerala u kostima i povećana učestalost preloma su najpoznatije negativne posljedice uticaja duhanskog dima na ovaj sistem organa. Čini se da pušenje brže razgrađuje estrogen u tijelu.

Estrogen je važan za izgradnju i održavanje snažnog kostura kod žena i muškaraca. Dalje, duhanski dim slabi kolagen u tijelu i toksičan je za tijelo. Jedan od efekata ove toksičnosti je da razgrađuje kolagen u koži i vezivnim tkivima tijela (uključujući mišiće, kosti, krvne sudove, probavni sistem i tetive) brže od onoga što bi se vremenom prirodno dogodilo.

Tijelo zarasta sporije. Kada je kolagen slabiji, tijelu je teže obnoviti ta tkiva. To dovodi do odgođenog vremena zarastanja rana, preloma i oštećenja tetiva.

Ovo postaje veliki faktor rizika kada je u pitanju oporavak od operacije. Pored osteoperoze bolesti koje se ubrzavaju pušenjem su diskus hernija, reumatoidni artritis,hirurške komplikacije itd.

Kod pacijenata koji imaju operaciju mišićno-koštanog sistema, pušači imaju znatno veću stopu komplikacija. Rizik od infekcije nakon operacije znatno je takođe veći.

Kako duhanki dim utiče na reproduktivno zdravlje?

Većina žena nije svjesna zdravstvenih rizika koje pušenje nosi sa sobom. Čak i ženske zdravstvene radnice uglavnom nemaju veće znanje o ovim stanjima.

Studije su pokazale da žene koje puše imaju povećan rizik za kasniju trudnoću. Istraživanje je također pokazalo da žene koje puše tokom trudnoće rizikuju komplikacije, prerano rođenje, novorođenčad s niskom porođajnom težinom, mrtvorođenost i smrtnost novorođenčadi. Mala pororđajna težina je vodeći uzrok smrti novorođenčadi.

Uprkos povećanom znanju o štetnim posljedicama pušenja na zdravlje tokom trudnoće, samo 18 do 25 posto žena prestane pušiti nakon što zatrudne. Studije sugerišu da pušenje utiče na proizvodnju hormona, što ženama pušačima može otežati začetak trudnoće.

Iako su epidemiološki dokazi oskudni, postoje naznake da pušenje cigareta smanjuje plodnost kod žena, povećava učestalost menstrualnih abnormalnosti i smanjuje dob spontane menopauze.

Pušenje cigareta kod muškaraca također je implicirano kao uzrok smanjenog broja sperme i povećane učestalosti abnormalne morfologije sperme, kao i smanjenja seksualnih performansi.

Pored svih ovih negativnih uticaja, pušenje utiči na san, vid, nivo šećera u krvi i još mnogo toga. Pušači čak 4 puta češće osjećaju nezadovoljno nakon noćnog sna.

Pušenje rezultira manje dubokim snom, razdražljivošću, nemirnim snom. Unošenje nikotina svake noći doprinosi poremećajima spavanja, povećava depresiju, anksioznost, i mnoge druge psihološke i psihijatrijske poremećaje.

Nikotin takođe inhibira oslobađanje insulina iz gušterače, hormona koji je odgovoran za uklanjanje viška šećera iz krvi osobe. To pušača dovodi u blago hiperglikemijsko stanje, što znači da u krvi ima više šećera nego što je normalno.

Visok šećer u krvi djeluje kao sredstvo za suzbijanje apetita, što je možda razlog zašto pušači misle da cigarete smanjuju glad. Pušenje ubrzava proces nastanka katarakte tokom starenja i pogoršava noćni vid.

Stanje organizma i tijela koje nastaje kao posljedica fiziološke i psihološke zavisnosti o nikotinu oduzima zdravlje, ljepotu, slobodu i novac.

Kada smo svjesni svega ovoga jedino što nam preostaje kao moguće i pametno rješenje jeste ostaviti pušenje. Umjesto kratkotrajnog zadovoljstva trebamo odabrati zdravlje i to već danas. Rešavanje bilo koje zavisnosti nije lagano i ne može biti ostvareno preko noći ali je moguće uz želju i upornost.

Prestanak pušenja težak je i kompleksan proces i važno je iskoristiti sve resurse za pomoć – od porodice pa do doktora i stručnjaka. Pušenje je više od fizičke ovisnosti o nikotinu, to je i psihološka ovisnost. Ali, uprkos svemu tome birajmo još danas zdravlje i prestanimo sa pušenjem.

Podijeli članak:
0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x