PM čestice od A do Š!

Članak poslednji put ažuriran November 14, 2021
Author: Jelena Bazovic Content & Copywriter

Umjesto idilične zlatne jeseni koja se provodi u prirodi, proteklih godina nas redovno zateknu tmurni i čađavi dani, puni smoga. Šetnja u prirodi postaje nemoguća, pa tada radije izaberemo zatvoren prostor gde možemo sigurno disati!

Kako iz godine u godinu situacija sa zagađenim vazduhom postaje sve alarmantnija i nezdravija u BiH i regionu, postalo je uobičajeno zatvarati se u kuću i prije same zime.

Jedan od najvećih zagađivača vazduha su tzv. PM čestice!

Šta su i kako nastaju, kako se klasifikuju, zbog čega su nezdrave, kojim bolestima doprinose i da li pomažu maske u zaštiti od njih, pronaći ćete u narednim poglavljima!

Izvor: Unsplash.com

Šta su PM čestice i kako nastaju?

PM čestice (Particulate matter), iliti suspendovane čestice, jesu sitne čestice koje se nalaze svuda u vazduhu oko nas.

Najčešće se obraća pažnja na one veličine PM10 i PM2.5, ali postoje i PM4, i najsitnije PM1 čestice.

Veličina čestice direktno utiče na njihov prenos kroz atmosferu, efekat u životnoj sredini i uticaj na ljudsko zdravlje!

Brojevi uz oznaku PM označavaju njihovu veličinu. PM10 čestica ima veličinu 10μm i manje, čestica PM2.5 ima veličinu 2.5μm i manje, a PM1 ima veličinu samo 1μm!

 

Prema tome kako nastaju i odakle dolaze kao posljedica, mogu biti:

  • prirodnog i
  • antropogenog porijekla.

PM čestice prirodnog porijekla

PM čestice prirodnog porijekla mogu doći iz širokog spektra prirodnih pojava na Zemlji.

Neke čine površinski sloj zemlje u vidu prašine, neke se stvaraju kao posljedica velikih talasa i balončića koji raspršuju vodu i so, pa kada se sitne čestice vode ispare iz vazduha, ostaju sitne PM čestice u vidu morske soli.

Prirodne PM čestice mogu biti i posljedica, tj. rezultat, različitih gas-čestica konverzija u atmosferi.

Takođe, mogu biti posljedica vulkanskih erupcija poslije kojih se sumpor koji su one izbacile u atmosferu vezuje za razna druga jedinjenja, pa nastaju sulfatni aerosoli.

PM čestice ovog tipa javljaju se i kao posljedica spontanih i sporadičnih prirodnih šumskih požara na planeti Zemlji prilikom kojih dolazi do sagorijevanja drveta.

U PM čestice prirodnog porijekla spadaju i sekundarne čestice nastale oksidacionim procesima, ali i polen, biljni vosak, pustinjska prašina podignuta iz predjela gde duvaju jači vjetrovi itd.

Živa bića na Zemlji su na ove PM čestice uglavnom adaptirana, a osjetljivost na njih javlja se kod osjetljivijih kategorija u vidu alergija, navodi prof. dr Dragana Đorđević, naučni savjetnik Instituta za hemiju, tehnologiju i metalurgiju u Srbiji.

Osim ovih prirodnih, postoje i PM čestice antropogenog porijekla, koje su znatno problematičnije i nezdravije!

PM čestice antropogenog porijekla

PM čestice antropogenog porijekla su uglavnom posljedica nekakvih mehaničkih procesa koji su plod čovjekovog djelovanja i života na planeti Zemlji.

One nastaju primarno kao posljedica, odnosno rezultat, djelovanja više različitih procesa poput raspršivanja, sagorijevanja uglja, nafte i ostalih prljavih derivata zarad proizvodnje struje i grijanja, zatim sagorijevanje goriva u avio, auto i brodskom saobraćaju, paljenje industrijskog i komunalnog otpada, čestičnih ostataka poput onih koji se javljaju u čeličanama i livnicama tokom proizvodnje i kao ostatak tokom proizvodnje industrijske robe širokog spektra (tekstil, staklo, plastika itd).

Dr Dragana Đorđević navodi u svom tekstu da čestice antropogenog porijekla doprinose ukupnoj količini čestica na ovoj planeti u procentu od čak 60%! Zbog toga one predstavljaju ključan element u sagledavanju, razumijevanju i rješavanju problema sa PM česticama iz našeg okruženja!

Tako aerosol velikih gradova dobija smesu PM čestica i iz prirodnih i iz antropogenih izvora, što znatno otežava disanje i opstruira zdravlje pojedinaca! Posebno su po zdravlje štetne sekundarne PM čestice kojima se u našoj državi ne poklanja dovoljno pažnje!

Sekundarne PM čestice – Nastaju kao produkt gasova (uglavnom sumpornih i azotnih) koje izbacuju u atmosferu, na primjer, termoelektrane. Molekuli gasova, sumpora i azota, najčešće će stvoriti poslije nekog vremena, pod fizičkim i drugim atmosferskim uslovima, malu česticu. Takve čestice nazivaju se sekundarnim PM česticama, one su znatno manje (mjere se u nanometrima), imaju sposobnost da se vezuju za druge PM čestice, a mogu dospjeti u alveolarne predjele pluća, pa i krvotok čovjeka. Ovo ih čini izuzetno opasnim po ljudsko zdravlje!

Sekundarne PM čestice 

Kako su neke studije pokazale, količina ovih čestica se može povećati i više puta u određenim fizičkim uslovima (poput visoke vlažnosti i niskih temperatura) pogotovo u zimskom periodu kada termoelektrane i toplane rade punom parom.

Problem sa sekundarnim PM česticama jeste u tome što mjerne stanice koje se koriste za utvrđivanje kvaliteta vazduha ne mogu uopšte utvrditi odakle je i na koji način došlo do stvaranja sekundarnih PM čestica!

One čak ni ne prave razliku između primarnih i sekundarnih, već samo mjere nivo PM čestica u datom trenutku!

Zbog toga se ne može samo posmatrati koja postrojenja su najproblematičnija u emitovanju primarnih PM čestica, već i koji dio od ukupnog broja čestica ima porijeklo od ispuštenih gasova i odakle zapravo dolaze ti gasovi.

Zato se mora poći od hemijske analize čestičnih zagađivača, koja bi utvrdila koji polutanti su kojeg porijekla i time prikazala širu i dublju sliku o tome šta i odakle dolazi.

Izvor: cris.uns.ac.rs

Takođe, ovaj nedostatak u mjerenjima pruža dovođenje u nedoumicu oko tumačenja statističkih podataka. Godišnji izvještaji o kvalitetu vazduha navode da su individualna ložišta građana i male toplane odgovorne za više od 50% zagađenja PM2.5 česticama. Ovo nije prikazano na pravi način, jer pomenuti Izvještaji ne prikazuje sekundarne PM čestice, već sve zajedno tumači kao primarne.
Kada bi se utvrdilo koja količina čestica je nastala sekundarno, a koja primarno, statistička slika ovih procesa bila bi drugačija, a zagađivači bi u visokom procentu bile i termoelektrane, druge grane industrije itd.

Izvor: Unsplash.com

Zašto su PM čestice štetne po ljudsko zdravlje?

Kako se u PM česticama različite veličine emitovanih sagorijevanjem lignita i mrkog uglja mogu pronaći tragovi žive, molibdena, selena, arsena, hroma, mangana, talijuma one mogu zbog svoje izuzetno male veličine dospjeti do alveola u plućima i veoma su štetne po ljudsko zdravlje!

Zatim, prilikom sagorijevanja nafte emituju se čestice sa vanadijumom i niklom, koji su takođe veoma toksični!

Industrija obojene metalurgije emituje čestice olova, arsena, kadmijuma, bakra, cinka, dok su nikl i hrom uglavnom ostaci u industrijama čelika i gvožđa.

Sve PM čestice koje sadrže ova jedinjenja, a uglavnom ih većina sadrži u mjestima gdje su prisutne velike pomenute industrije koje ne vode računa o nivoima zagađivanja životne sredine, izuzetno su opasne po zdravlje ne samo čoveka, već i ostalih živih bića!

PM čestice su odgovorne za veliki broj smrti svake godine u BiH!

One se udisanjem talože u najdubljim predjelima pluća, unoseći sa sobom i teške metale koji su izuzetno štetni po zdravlje!

U najkritičniju grupu spadaju mala djeca, trudnice i stari ljudi, kao i oni koji imaju plućne i kardiovaskularne bolesti.

POGLEDAJTE JOŠ: – (VIDEO) Kako suspendovane čestice uništavaju mozak naše dece i njihovo zdravlje za ceo život (izvor: Eko straža)  – https://www.facebook.com/watch/?v=578336489991712

 

Preporuka nadležnih  je da starije i osjetljivije osobe ostanu kod kuće u danima kada je povećana koncentracija PM čestica u vazduhu, da ne otvaraju previše često svoje prozore i da eventualno koriste, ukoliko su u mogućnosti, neki vid prečišćivača vazduha u zatvorenom prostoru.

American Heart Association je utvrdila da izloženost PM2.5 česticama tokom samo nekoliko sati nedjeljno može izazvati smrtnost od kardiovaskularnih bolesti, dok dugoročna izloženost od nekoliko godina povećava rizik od kardiovaskularnog mortaliteta i smanjuje očekivani životni vijek populacije u rasponu od nekoliko mjeseci do nekoliko godina.

Istovremeno, ukoliko se smanji izlaganje PM2.5 česticama u periodu od nekoliko godina, smanjuje se i mogućnost kardiovaskularnog mortaliteta.

Izvor: Unsplash.com

U slučaju većih koncentracija i dugoročnoj izloženosti mogu uticati na povećanje krvnog pritiska, nedostatak daha, srčani i moždani udar, pojavu drugih kardiovaskularnih oboljenja, raka itd.

Jasno je da, kako ove čestice sa sobom nose razne teške metale, mogu izazvati široki spektar različitih oboljenja!

Takođe, PM10 čestice mogu izazvati iritacije nosa, grla, ždrijela, kratak dah, kašljanje, umanjene plućne i srčane funkcije, prijevremene porođaje, nisku masu novorođenčeta, kancer, astmatične napade i još mnogo toga drugog.

Istraživanja su pokazala da zagađenje PM česticama može dovesti do lakšeg prenošenja Kovida 19, jer se virus vezuje za ove čestice koje udisanjem dospijevaju čak do alveolarnih predjela pluća, te je time prenošenje ovog virusa dodatno potpomognuto.

Relativna velicina pm cestica
Izvor: vogmask.ba

Gde je najgore?

Agencija za zaštitu životne sredine dostupnim podacima pokazuje da ima nekoliko područja preko dozvoljenih vrednosti zagađen vazduh teškim metalima (poput olova i nikla)!

U grejnoj sezoni, a često i van nje, kada nastupe dani bez daška vjetra, najgore prolaze područja Sarajeva, Tuzle, Zenice, Banja Luke i sl. gdje često bude prekoračenih granica i za više materija u vazduhu!

Sve ovo je pogubno po zdravlje građana, pa i ne čudi što imamo ogroman broj bolesnih ljudi od raznih kardiovaskularnih, plućnih, malignih i drugih bolesti.

Izvor: Unsplash.com

Pomažu li hirurške maske u zaštiti od PM čestica?

Jedno od pitanja koje se nameće jeste da li pomažu hirurške maske u zaštiti od PM čestica kada smo vani.

One zapravo mogu pomoći kada je potrebno zadržati na maski PM10 čestice koje će se uglavnom zadržati na površini maske. Potrebno ih je samo redovno mijenjati.

Kada se radi o PM2.5 i PM1 česticama, hirurške maske nisu preporučljive kao vid zaštite, jer sitne rupice na njima ne mogu zadržati tako male čestice, te će ove PM čestice lagano prolaziti kroz masku i Vi ćete ih udisati!

Najbolji način da se zaštitite od ovih ultrafinih PM čestica jeste da ograničite svoje aktivnosti napolju koliko god možete!

Jedan od načina na koji se možete zaštititi od PM čestica u zatvorenom prostoru jeste adekvatan prečišćivač vazduha.

Pogledajte izbor najboljih prečišćivača vazduha koje smo za Vas pripremili: Koji prečišćivač vazduha kupiti u 2021.? Kompletan vodič .

Podijeli članak:
0
Would love your thoughts, please comment.x
()
x